Researchplan

Het is negen jaar geleden dat ik voor het eerst in Paraguay kwam. Ik ging er op bezoek bij mijn vader, die daar woonde in verband met zijn werk.Toen hij met de vut ging, besloot hij in het land te blijven. Hij kocht grond in het afgelegen gebied Chaco om een boerderij – een estancia – te beginnen. Toen hij na anderhalf jaar overleed waren mijn broer en ik opeens onverwachte eigenaren van een groot stuk land in Paraguay en ongeveer duizend koeien. Tsja.

In dat eerste jaar reisde ik veel met mijn broer naar de estancia. In mijn vaders auto, met zijn muziek op de stereo, reden wij de schijnbaar rechte lijn die de Transchaco autoweg van de hoofdstad Asunción naar het noorden maakt.

In de buurt van de mennonietenkolonie Filadelfia ging de radio altijd aan, omdat we daar opeens weer een goed signaal kregen en we na 5 uur rijden mijn vaders cd-collectie al hadden uitgeput. Het waren Duitse schlagers die de ether vulden. Maar ik herinner mij een keer dat we Filadelfia binnenreden en er geen Duitstalige muziek te horen was. In plaats daarvan werden er berichtjes voorgelezen: “Juan Carlos Mendez, je schoenen zijn klaar en je kunt ze ophalen bij Zappateria Battista”; “Santi Alvarez, je vrouw ligt te bevallen in de medische post te Filadelfia”; “Maria Carmen Benitez viert haar vijftiende verjaardag op zondag, familie en vrienden zijn uitgenodigd”.

Ik wist niet wat ik hoorde. Bij navraag bleek dat elke dag berichten worden voorgelezen voor de mensen in de Chaco. Bij gebrek aan telefoonlijnen en mobiele zendmasten vormt de ether de enige communicatiemiddel. Persoonlijke berichten zoals de voorbeelden die ik hierboven heb genoemd. Maar ook zakelijke berichten, vaak in cryptische taal: “Dat waarover we gesproken hebben is in orde.” Berichten van persoon tot persoon worden publiekelijk uitgezonden in de hoop dat ze aankomen bij de juiste persoon. Iedereen in de Chaco luistert naar Radio Pa’i puku als ware het een feuilleton. Daar waar iedereen ver uit elkaar en relatief afgezonderd leeft, blijft men op de hoogte van het wel en wee van de Chequeños via de ether.

Over Paraguay                                               

De Paraguayanen vormen een kleine, hechte gemeenschap relatief afgezonderd van de rest van de wereld. Hun geschiedenis is een absurde aaneenschakeling van experimentele totalitaire regimes en twee bizarre oorlogen.

Een eiland omringd door land, zo noemde schrijver Roa Bastos Paraguay. Ingesloten door Argentinië, Brazilië en Bolivia ligt Paraguay in het midden van Zuid Amerika. Maar het vormt geen verbinding tussen deze landen. Als je er niet hoeft te zijn, dan kom je er ook niet. En niet veel mensen moeten er zijn. Paraguay is een uithoek in de wereld.

Het is een land dat vele malen groter is dan Nederland. De grote meerderheid van de slechts zes miljoen inwoners woont in en rondom de hoofdstad Asunción. Dat laat grote delen van het land praktisch leeg, met uitgestrekte gebieden waar bijna niemand woont.

Paraguay is een land met vele tegenstellingen. Het is nagenoeg failliet, terwijl het rijk aan natuurlijke grondstoffen is. Het is ontzettend vruchtbaar – de mangobomen groeien in de hoofdstad letterlijk midden op straat – terwijl de meeste producten die in de supermarkt liggen geïmporteerd zijn. Zo ook de mango’s. Er zijn weinig sociale voorzieningen, bestuurlijke inmenging is beperkt tot een minimum, de belastingen die betaald moeten worden zijn een schijntje, als ze al geïnd worden. Dit alles maakt het verschil tussen rijk en arm enorm. In de jaren ’90 leefde tweederde van de bevolking in armoede terwijl 75 procent van de grond is in bezit van slechts 10 procent van de bevolking.

Indianen hebben een bijzondere positie in de samenleving. Hun cultuur wordt zeer gewaardeerd. Zo is de indianentaal Guaraní de tweede officiële taal, die ook op de scholen wordt onderwezen. De nationale munteenheid draagt dezelfde naam. En toch leeft een groot deel van de indianenbevolking onder de armoedegrens, met nauwelijks toegang tot werk of onderwijs.

De Chaco                                                           

Het noorden van Paraguay, de Chaco geheten, is zeer dunbevolkt. In een regio dat ongeveer zestig procent van het grondgebied beslaat, woont drie procent van de bevolking. Er zijn een paar indianennederzettingen, een paar Mennonietenkolonies en heel veel veeboerderijen, estancia’s geheten. De focus van mijn film ligt op dit gebied.

Hoe noordelijker je komt, hoe verder weg je van de bewoonde wereld lijkt te zijn geraakt. Een gebruikelijke manier om plaatsbepaling aan te geven is om de afstand tot de stad te noemen: ‘Hij woont bij kilometer 346’, wat betekent dat hij langs de weg woont, 346 kilometer ten noorden van Asunción. De verharde weg houdt op na het Mennonietenstadje Filadelfia, zo ongeveer middenin de Chaco. De telefoonlijn houdt daar ook op.

De aarde is bleek, stoffig en keihard. Wanneer het regent verandert het in een glibberige modderpoel. De wegen worden onbegaanbaar. Maar het regent slechts de helft van het jaar. De begroeiing van de Chaco staat voor mij symbool voor het harde leven aldaar. Bomen zijn gewapend tot de tand met giftige doornen en vlijmscherpe stekels.

De infrastructuur is relatief heel goed in de departementen Villa Hayes en Boqueron. Niet te vergelijken met een stedelijk gebied, of willekeurig ruraal gebied in Europa. Maar toch is er sprake van hulpdiensten zoals ambulance en politie. Er zijn scholen waar leerlingen uit heel de regio geïnterneerd zijn. Ook aan het terrein van het radiostation is een school verbonden. Er zijn ook NGO’s die werkzaam zijn in het gebied met verschillende projecten voor bijvoorbeeld indianengemeenschappen of duurzame ontwikkeling. De mennonietennederzettingen Filadelfia en Loma Plata, beide georganiseerd met Duitse gründlichkeit, zijn goede uitvalsbases voor de regio.

In het gebied van Alto Paraguay is dat anders. De departementenhoofden zitten niet in de regio, maar in de hoofdstad en ze komen nauwelijks in de regio. Dit is het armste gebied van Paraguay, waarbij het de mensen nauwelijks lukt om te overleven. De inwoners zijn letterlijk aan hun lot overgelaten. Geen politie, geen ambulance, geen onderwijs, geen wegen. En geen hulp. Ook de NGO’s mijden het gebied, omdat de infrastructuur te slecht is.

Hoe dichterbij de grens met Brazilië, hoe hoger de criminaliteit, daar het gebied een vrijplaats is voor smokkelaars – contrabandistas. Hoe dichterbij de grens met Brazilië, hoe groter ook de invloed van Brazilië, daar er nauwelijks invloed is vanuit Asunción. De voertaal is Portugees en betaald wordt in Braziliaanse reales. 

Radio Pa’i puku                                   

In het midden van de Chaco, bij kilometer 389 is een kleine gemeenschap. Kinderen gaan er naar school, de koeien grazen in de weide, de was hangt er te drogen in de felle zon. En middenin is een torenhoge zendmast. Dit is de gemeenschap rond Radio Pa’i puku, dat een programmering maakt ‘in het hart van de Chaco’. Opgezet in 1997 heeft het als doelstelling om de bevolking van de Chaco bij te staan met educatie en informatie. Het een radiostation met een religieuze achtergrond en een sterk idealistische inslag.

In mei 2009 ben ik voor het eerst bij het radiostation geweest voor een eerste kennismaking. Het uitzendgebied strekt uit over de gehele Chaco, departementen Boqueron, Alto Paraguay en Villa Hayes. Dagelijks heeft de radio contact met estancia’s door het hele gebied heen via de korte golf radio. Zij vertellen over het weer, de toestand van de weg en geven ook berichten door die later op de radio worden voorgelezen.

De programmering kan gezien worden als een weerslag van de Chaqueense samenleving, met eenzelfde diversiteit. De radio, waartoe het dient en wat het is, heeft alles te maken met het landschap en de mensen die er wonen.

• Hablemos de Biblia (laten we praten over de bijbel) van pastoor Derlis Benítez getuigt van de zendingsdrang van missionarissen om het christelijke geloof te verspreiden onder voornamelijk de indianen.

• Mundo Indígina is een van de programma’s die speciaal is voor de indianen, die gaat over hun cultuur en is gesproken in hun taal.

• De Duitse schlagers die gedraaid worden wijzen naar een sterk verlangen naar het Heimat, dat te voelen is onder de mennonietenkolonisten.

• En dagelijks om 12 uur leest Esperanza Marecos de avisos voor – de berichten van persoon tot persoon.

De mensen die gebruik maken van het programma van de avisos zijn zoals gezegd heel divers. Communicatie tussen ouders en kinderen die op een van de internaten in de Chaco zitten, tussen werkgevers en werknemers op de estancia’s, tussen familieleden die voor werk en/of andere redenen ver uit elkaar wonen, tussen zakenpartners die via de radio een deal sluiten. Vaak zijn de berichten praktisch van aard. Mensen maken afspraken over wanneer ze afreizen of wanneer ze met elkaar in contact kunnen komen via welke kortegolf frequentie. Maar vaak zijn de berichten ook heel persoonlijk van aard: dat iemand een feestje geeft, dat iemand ziek is, dat er een kind geboren is of iemand overleden is.

Structuur

Mijn uitgangpunt tot nu toe is telkens het radiostation geweest, als een soort kern van een web, waarvandaan lijnen tot in de wijde omtrek gaan. Ik hoop die lijnen te volgen, de rimboe in, op zoek naar de zenders en ontvangers van de berichten. Achter een simpel bericht kan een prachtig ontroerend verhaal schuilgaan. Deze structuur geldt nu als aanpak van mijn researchfase, omdat ik begin bij het bekende (station) op zoek naar het onbekende (de mensen waar het uiteindelijk om zal gaan). Ik ben op zoek naar interessante personages die ons een blik kunnen geven op het leven in de Chaco en die eventueel symbool kunnen staan voor de maatschappelijke verhoudingen aldaar.

Uiteindelijk zijn er andere, mogelijk betere, structuren denkbaar. Het beste lijkt mij om te proberen een ‘achteraf’ te vermijden door op zoek te gaan naar verhalen die zich nú afspelen. Maar we zullen eerst in de researchfase op zoek moeten gaan naar mooie verhalen die er zijn geweest, denk ik, om überhaupt een beeld te krijgen van hoe het werkt met de berichten, welke berichten mooie verhalen beloven en wat voor soort personages er zijn. Ik denk dat het een noodzakelijke voorbereiding is om de goede mogelijkheden te kunnen herkennen op het moment dat ze zich aandienen.

Belangrijke beeldende elementen zijn in ieder geval het landschap en de afstanden. De ruwe, geharnaste bomen en planten, de uitgestrekte vlakke ruimte, de eindeloze zandwegen met nauwelijks een bocht of een afslag. Ze hebben de mogelijkheid in zich om op een beeldende manier te vertellen van de bijzondere omstandigheden van een leven in de Chaco. De begroeiing in de Chaco is exemplarisch voor het leven daar – hard, stug en stekelig. Deze overleeft de droogte door volharding en hoop op betere tijden.

Daar de film over radio gaat zal audio ook een belangrijk element zijn. Het tsjirpende geluid van de wakende wereld bij zonsopgang, de zinderende stilte rond het middaguur en natuurlijk ook de stemmen en muziek die uit de radio komen.