Personages langs de weg

Ik krijg steeds meer het idee dat ik de locaties en de personages dichtbij huis moet zoeken. Om gewoon op de weg te blijven die van Filadelfia naar de estancia loopt, en verder naar het noorden toe tot aan de nationale park die grenst met Bolivia. Op deze weg zijn al genoeg interessante locaties te bezoeken. Er zijn grote estancia’s, kleine veeboeren, kleine ‘latina-’gemeenschappen, vijf inheemse gemeenschappen van drie verschillende stammen: de Ayoreo, de Angaité en de Guaraní.

Vandaag hebben we de eerste etappe gehad en zijn we naar het noorden gegaan naar Tte. Martinez, waar we Estella ontmoetten. Onderweg hebben we gesproken met de mevrouw van de kleine cantina primer trago (de eerste slok) Doña Victoria en señora Olga van het tankstation.
Morgen gaan we richting het zuiden, op bezoek bij verschillende inheemse gemeenschappen.
Eerst had ik sterk het idee dat mijn onderzoek representatief moest zijn voor heel de Chaco, en dat alles vooral heel ver weg uit elkaar moet zijn. Maar nu we hier een paar dagen zijn denk ik steeds meer: waarom zo moeilijk? Hier op deze weg vind je eigenlijk alles al. Dat is ook wel duidelijk geworden uit gesprekken met Antonio en Juan – wat je hier vindt aan gemeenschappen, dat lijkt heel erg op wat je verder naar het oosten vind, of verder naar het westen. De diversiteit van de Chaco is weer te geven in de diversiteit die op deze weg te vinden is. De problematiek van het isolement – geen elektriciteit en/of geen telefonie – is hier in verschillende mate aan de orde. Zo zijn er indigenastammen die wel bereik hebben voor hun mobiele telefoon, maar geen generator hebben om de telefoons mee op te laden. Andere gemeenschappen hebben wel elektriciteit via een generator, maar geen bereik voor hun mobiele telefoon.
Over een paar jaar zal dit allemaal wel voorbij zijn en dat heeft alles te maken emt de weg. De weg wordt sinds een jaar beheerd door een vereniging bestaande uit estancia-eigenaren. Het is een zandweg dat na regenval nauwelijks begaanbaar is vanwege de kleiachtige modder. Of zware vrachtwagens rijden door modder waardoor er grote kraters in de weg komen. Het departement kwam eens in de zoveel tijd voor wegwerkzaamheden, maar niet naar tevredenheid van de vereniging. Nu hebben ze het heft in eigen handen genomen. Er wordt een tol gevraagd voor het continue onderhoud van de weg. Dit lijkt een eerste stap in de ontsluiting van het gebied. Er zijn voorbeelden van zelfde soorten verenigingen uit andere delen van de Chaco. Na de verbeteringen aan de weg bleven ze bijeen om de elektriciteitslijn door te trekken, om uiteindelijk mobiele antennes naar het gebied te halen. Het lijkt dus enkel een kwestie van tijd voordat bijvoorbeeld Olga haar droom van een telefooncel voor haar tankstation bewaarheid ziet.

Olga´s tankstation

Olga woont tussen Tte. Martinez en de estancia in. Ze woont sinds 10 jaar aan de weg. Ze heeft een kleine estancia samen met haar zus (La Paz) en had een kleine garage voor autoreparaties. Twee jaar geleden besloot ze een tankstation te beginnen aan de weg. Het ziet er splinternieuw uit. Terwijl ze onze tank vult met diesel begint ze enthousiast te praten over de radio en houdt ook niet meer op. Dit is een jonge vrouw die dromen heeft. Ze wil graag een antenna van mobiele provider TIGO in de tuin. Ze wil een telefooncel op het erf. Ze wil internet. Ze wil een schooltje beginnen op het erf als haar vierjarige dochter over een paar jaar naar de eerste klas gaat.
Communicatie is voor haar heel belangrijk, wat evident lijkt als je haar spraakwaterval over je heen krijgt. Moeiteloos valt ze van het ene onderwerp in het andere.
Ze heeft een petitie met al 500 verzamelde handtekeningen, om aan TIGO te geven met de vraag voor een antenne. Op eenzelfde manier zit ze achter de telefoniebedrijf COPACO aan om internet en een openbare telefooncel los te peuteren voor een vriendelijke prijs.
Het is moeilijk voor haar om personeel te houden. Ze zou zo graag een meisje in dienst nemen, maar die willen niet blijven omdat het zo afgelegen is.

Ondertussen wacht Olga langs de weg, op de weinige motors en auto’s die langs komen. Op sommige dagen heeft ze geen enkele klant. Op de vraag van Antonio hoe de zaken gaan, antwoordt ze goed - gezien de plek. Het komt er zo uitrollen als een vanzelfsprekendheid.
Een keer per week, op dinsdag, komt een bus over de weg gehobbeld (een kleine minivan). Haar tankstation is dan een verzamelpunt van reizigers.
Ze heeft een HF-radio waarmee ze berichten van de buren en mensen uit de wijde omgeving doorgeeft aan radio Pa’i puku.
Als het een verzamelpunt is, is het een interessant gegeven – zo’n lege, verlaten plek met een dromer die wil communiceren met alles en iedereen.

Dispeseria Tte. Martinez

Ongeveer vijftig kilometer ten noorden van de estancia ligt Tiniente Martinez, een kleine gemeenschap waar 12 families wonen. Langs de rechte wegen staan bescheiden bakstenen huisjes, waar de mensen onder de schaduw van de veranda hun ochtend-maté drinken. Op het erf scharrelen de kippen rond; een hond ligt te slapen onder een verroeste pick-up die op blokken staat.
Op de hoek van een kruispunt hangt een uithangbord van het biermerk Brahma. Hier is de dispensaria van Estella en Juan Carlos. Door een luikje verkopen ze kruidenierswaren en drank. Binnen staan stapels meel, flesjes frisdrank, sloffen sigaretten. Elke hoek wordt gebruikt als opslagplaats. In de hoek drinkt een klein varkentje een schotel melk, een grijze kat ligt op een de stapels meelzakken te slapen.
Voor het huis is een kleine overdekking. Drie bankjes staan achterelkaar en kijken allen richting de platstreken televisie die hoog op de muur is gemonteerd. Elke avond verzamelen zich hier de vrouwen om de novelas (soap opera’s) te kijken.

In de slaapkamer ligt een ronde kip op het onderste stapelbed te koeren. Hier slaapt anders Estella’s oudste dochter. Zij woont nu in Asunción bij Estella’s moeder, om naar de middelbare school te gaan. Op het bovenste bed slaapt de jongste, vijf jaar oud. Van haar zijn ongetwijfeld de roze posters van Minnie Mouse die aan de muur hangen.
In de hoek van de kamer staat de laptop op een laag tafeltje. Als enigen in het dorp hebben Estella en Juan Carlos internet. Sinds drie maanden hebben zij een schotelantenne op het erf staan. Mensen kwamen altijd al naar Estella om hun berichtjes aan Radio Pa’i puku door te geven. Zij gaf ze dan door via de HF-radio (kortegolf). Het is een dienst die 3000 guarani kost (0,50 cent). De groeten doen of een liedje voor iemand aanvragen kost 5000, algemene berichten (bijvoorbeeld een uitnodiging voor een voetbaltoernooitje) kosten 20,000. Nu komen de mensen nog altijd aan het luikje om de berichtjes door te geven. Het enig verschil is dat Estella ze per internet stuurt aan Esperanza van de radio. Ze vraagt nu 2000 guarani meer als bijdrage aan de internetkosten.
Achter het huis scharrelt de gevogelte rond op het volleybalveldje. Daar verzamelen mensen uit de buurt in het weekend om een partijtje te spelen. De dispensaria vormt een spil in de gemeenschap lijkt het. Zowel in het dorpje als in de wijde omgeving. ’s Ochtends vroeg kruipt Estella in de hoek tussen twee koelkasten in, om een rondje kortegolf radio te doen. Ze zoekt contact met verschillende estancia’s in de buurt om te vragen of er nieuws is. Heeft het geregend? Over. Hoe is de staat van de weg? Over. Ze groet de mensen en noteert de millimeters regenval. Over en uit. Straks zal ze het nieuws versturen per e-mail naar Radio Pa’i puku.

Morgen weer naar de Chaco

We vertrekken morgen weer naar de Chaco, samen met Juan. We rijden naar de estancia en blijven daar een dagje. Onderweg zullen we Antonio ophalen, die voor ons zal gidsen en vertalen van Spaans naar Guarani en omgekeerd. Zijn vrouw is Sara Fischer, die 11 jaar bij de radio heeft gewerkt. Beiden kennen de Chaco goed en zijn ook goed bekend in de Chaco. We hopen van Sara goed inzicht te krijgen in mogelijke personages en locaties. We zitten nu namelijk met een longlist van tien plaatsen in de Chaco, van de westelijke grens tot aan de oostelijke grens. Honderden kilometers over zandwegen. Realistisch gezien is het niet haalbaar om ze allen te bezoeken. We willen dus met Sara en Antonio een shortlist opstellen van waarschijnlijk 2 a 3 plaatsen, waar we een paar dagen kunnen verblijven. Nu begint het echte researchwerk!
Op de terugweg gaan we weer langs het radiostation, waar drie dagen lang feest wordt gevierd voor het 13-jarig jubileum. Ook een interessante plek om mensen te ontmoeten, want ongeveer duizend mensen reizen jaarlijks af naar het radiostation voor de stierengevechten, de muziek, de loterij van prijzen en om hun artesania te verkopen. Kom maar op met het couleur locale!

voetbaltoernooi bij Radio Pai puku

over het radiostation

Het initiële idee van een radiozender in de Chaco kwam van de Belgische missionaris Padre Pedro Shaw. Deze tweemeter lange man werd door de mensen hier liefkozend in Guarani Pa’i Puku genoemd, wat grote vader betekent. Hij kwam in de jaren ’60 naar de Chaco en heeft veel betekend voor de oorspronkelijke bevolking, waar de plaatselijke regering niet naar omkeek. Zijn eerste missie was natuurlijk zendingswerk; om de indianenbevolking binnen de vouwen van de katholieke kerk te krijgen. Maar dat ging samen met het opzetten van onderwijs, landbouwprojecten, watervoorzieningen en een plan voor communicatie via de radio. Hij is in 1984 verongelukt op de TransChaco snelweg, voordat zijn plannen voor het radiostation bewaarheid werden. Meer dan tien jaar later besloot een kleine groep geestelijken en radiomakers om het plan van Pa’i puku voor een radiostation voor en door de chequenen uit te voeren.
In 1996 begonnen ze experimenteel, als piratenzender. Een jaar later, op 12 september was de eerste officiële uitzending. Zoals men het hier op het radiostation vertelt is het een ware revolutie geweest. Tot dan toe was er enkel een radiostation in de mennonietenkolonie Filadelfia. De muziek was voornamelijk Duitstalige schlagers en de uitzendingen waren in het Duits of Spaans. De radio van Filadelfia, Crestin, zond al avisos (berichten) uit, maar altijd in het Duits of Spaans.
Met de komst van Radio Pa’i puku kreeg de oorspronkelijke bevolking voor het eerst eigen muziek te horen en werden ze aangesproken in hun eigen taal via de ether. Niet alleen Spaans, maar ook Guarani en zelfs in de 18 talen van de inheemse bevolkingen die in de Chaco wonen. Indianen die een bericht wilden doorgeven in hun eigen taal, werden gelijk live in de uitzending geplaatst. Toen radio Pa’i puku de lucht inging stuurden mensen vanzelf al berichtjes om voorgelezen te worden tijdens de uitzending. Pas later hebben ze er een officiële plek voor ingeruimd in hun programmering. Mensen stuurden berichten in via kaartjes of kleine papiertjes, die ze meegaven aan de buschauffeur of een vrachtwagenchauffeur. Soms kwamen heel urgente berichten een maand te laat aan. Andere berichten hadden geen datum, waardoor een bericht als “ontmoet me morgen bij km 370” betekenisloos werd. Veel berichten kwamen ook binnen via de HF, de kortegolf radio, zoals ook vandaag de dag. Mensen lopen of fietsen soms urenlang om naar een estancia, een missiepost of een dorpje om hun bericht via de kortegolf door te geven. In de begindagen werden veel berichten ingezonden waarbij men op zoek was naar mensen waar ze het contact mee hadden verloren. “Ik ben twintig jaar geleden het contact met mijn broer kwijtgeraakt toen hij naar het noorden trok voor werk. Ik wil graag een oproep doen of iemand meer weet over hem en hoe ik met hem in contact kan komen.” Veel families zijn herenigd via deze oproepen in vooral de eerste vijf jaar van het bestaan van het station.

De weg

Om Asunción uit te rijden volgen we het begin van de Ruta Trans Chaco, een zesbaansweg met links en rechts uithangborden die met elkaar concurreren om de aandacht. Een kleine supermarkt, een begrafenisonderneming (Jardin Celestial ofwel Hemels tuin), een Gomeria (waar ze autobanden plakken), een ferreteria (ijzerhandel), een verkooppunt voor celulares (mobiele telefoons).
Wanneer we met een lange brug de Paraguay Rivier oversteken zijn we reeds in de Chaco en laten we de drukte van de stad achter ons. De weg is nu tweebaans geworden en zal voor de rest van de route nauwelijks een bocht hebben. De weg snijdt een kaarsrechte lijn door het vlakke landschap. Links een veld met her en der een palmboom. Rechts een veld met her en der een palmboom. Af en toe is er een kleine watering waar wat koeien staan te drinken. Soms is er brand in de bermen. Kleine struiken lichten op met vlammen, voor de rest omgeven door rook. Ook wij rijden op momenten door dikke rookwolken. De kilometerpaaltjes links van de weg markeren lui de groeiende afstand tot de hoofdstad. A 21, A 22, A 23. Bij de ingang van een estancia, een gemeenschap of een tankstation wordt de kilometer benadrukt door een extra bord ‘Surtidor km 140’. In de berm staan wat magere koeien te grazen, soms een paard. De weg oogt als lange afstand en kan denk ik beeldend heel goed werken om het isolement van de regio te verbeelden.
Het verkeer bestaat uit de bus uit Asunción, vrachtwagens volgeladen met koeien, kleinere pick-ups volgeladen met gereedschap of voedsel en de snelle 4x4’s die iedereen inhalen. Dichtbij dorpjes zijn er ook nog paard en wagens of motorrijders – drie jongens op de een, een non op de ander, twee meisjes met een schooluniform. Allen zonder helm. Op de weg en langs de weg vind je op deze manier visual evidence van de mensen die in de Chaco wonen en werken – kleine slaperige dorpjes, transport van vee, de rijkere boeren die en estancia hebben.
Langs de weg loopt de elektriciteitslijn en opvallend vaak zien we een zendmast voor mobiele telefonie. Thomas zegt: je bent eigenlijk vijf jaar te laat met je film, en dat is ergens ook wel zo. In razend tempo verrijzen de torens en breiden de cirkels van bereik zich uit. Het is anders dan ik het me herinner. Het klopt ook. Bij navraag blijken steeds meer mensen mobiele telefoons te hebben. In een land waar zes miljoen mensen wonen, zijn er 8 miljoen mobiele telefoons in gebruik. Ook al heeft je woonplaats geen signaal, dan nog heb je een mobieltje, lijkt het. Sommige dorpen vallen wel binnen zo’n bereikcirkel, maar dan hebben ze een ander probleem: geen elektriciteit.
Dit soort gemeenschappen hebben van bijvoorbeeld een NGO zonnepanelen gekregen. Er hangt dan een rijtje mobieltjes onder een zonnepaneel te laden. Als ze geen zonnepaneel hebben, dan is er een ingenieus systeem waarmee een houten ombouw hebben gemaakt voor grote batterijen (van het type voor een zaklantaarn). Er loopt een lijntje waaraan de stekker van de mobiel bevestigd kan worden. Maar de energie van de telefoonaccu is kostbaar, dus meestal staat de telefoon uit. Wil je in contact komen, dan laat je een bericht voorlezen door Radio Pa’i puku. “Maria Gomez vraagt aan Enrique Villalba of hij zijn mobiel aan wil zetten, vandaag rond drie uur.”
De rol van de Radio is veranderd in de dertien jaar dat het uitzendt in de Chaco, daar het leven in de Chaco ook zienderogen verandert. Maar tijdens de interviews bij het radiostation en daarbuiten meent iedereen dat de aviso’s personales nog altijd hun functie hebben.
Ik ben geneigd om de nieuwe technologie ook een plaats te geven in de film; in de trant van: “Kijk, het verandert.. zo was het vroeger overal, maar binnenkort niet meer.” Het is ook heel verleidelijk. Het radiostation lijkt in the middle of nowhere, maar ondertussen zijn zij ook ‘connected’. Terwijl Esperanza de aviso’s voorleest, zit de technicus in het geluidshok gewoon zijn facebook-account bij te werken. Maar nog altijd geldt dat internet maar door zo’n 18 % van de bevolking wordt gebruikt en dat er dagelijks in de Chaco tegen de honderd aviso’s worden ingestuurd om voorgelezen te worden. Als ik me al te erg laat meeslepen door de microinformatie (allemaal razend interessant!) van bijvoorbeeld het hoe en waarom van het radiostation, de veranderende tijden, het sociale probleem van veel indianengemeenschappen in de Chaco – noem het maar op – dan haalt Thomas me er weer bij: “Waar ging het je ook al weer om? De berichtjes toch? En het contact tussen mensen?”
“O ja, o ja, daar ging het me inderdaad om.”
Maar ondertussen tolt mijn hoofd nog steeds. Het is heel moeilijk om niet meegesleept te worden in de realiteit die je tegenkomt, omdat je er tegelijkertijd ook naar op zoek bent. En we krijgen veel gouden suggesties. Je zou daar eens moeten kijken... daar heeft een Koreaan 600.000 vierkante hectaar gekocht, waaronder een dorp. Een heel dorp, met al het land eromheen, verkocht aan een Koreaan! Je zou met haar eens moeten praten... een 73-jarige Duitse vrouw, gepensioneerde homeopathisch genezer, die op haar 65e naar Paraguay kwam om een Estancia te beginnen. Geweldig toch? Nou en zo nog vele anderen. Om weer een beetje rustig te worden bedenk ik dan dat ik ook een volgende film in Paraguay zou kunnen maken. Het hoeft niet allemaal in een keer. En het lukt af en toe wel, af en toe niet, dat rustig worden...

Radiointerview over filmproject op Radio Pa'i puku

foto's van Radio Pa'i puku

foto's van de weg

Researchplan in English

Research treatment Documentary Radio Pa’i puku

It was nine years ago when I first came to Paraguay. I was visiting my father, who lived there in connection with his work. When he went into early retirement he decided to stay in the country he had come to love. He bought land in the isolated region of the Chaco and started an estancia. When he died a year and half later, my brother and I became the unlikely owners of a large stretch of land in Paraguay, with around 1000 cows. Well…

In that first year I traveled often to the Chaco together with my brother. In my father’s car, listening to his music on the stereo, we drove the seemingly straight line the transchaco highway makes from capital Asunción to the north.

Around the Mennonite colony Filadelfia the radio would pick up the signal again. So we would turn on our radio, having exhausted my father’s cd collection in the last five hours. The air was usually filled with German schlagers, but I remember one time we drove into Fildelfia and heard something else: “Juan Carlos Mendez, your shoes are ready. You can pick them up at Zappateria Battista”; “Santi Alvarez, your wife is in labor at the medical post in Fildelfia.”; “Maria Carmen Benitez is celebrating her fifteenth birthday on Sunday. Family and friends are invited.”

I didn’t know what to make of it. After some enquiries I realized that messages are read daily for the people in the Chaco. For lack of telephone lines or a mobile network, people use the public radio as a means of communication. Personal messages such as the ones mentioned above, but also messages concerning business. These are often in cryptic language: “To that of which we spoke, the answer is negative.” Messages from person to person are publicly aired on the radio in the hope that they reach the right person. Everyone in the Chaco listens to Radio Pa’i puku as if it were a soap opera. In a place where people live relatively far apart from each other, they keep in touch with the other Chaqueños through the ether.

The Chaco                                                           

The north of Paraguay, called the Chaco, is very sparsely populated. A region that makes up around sixty percent of the land holds only three percent of the population. There are a few Indian villages, a few Mennonite colonies and a lot of cattle farms, called estancias.

The farther north you are, the more you seem to have retreated from the populated world. A common way of naming a place is by the distance from the city: “He lives near kilometer 346”, which means he lives near the Transchaco highway, 346 kilometers north of Asunción. The paved road stops after Filadelfia, somewhere in the middle of the Chaco. The phone line also stops there.

The earth is pale, dusty and extremely hard. When it rains it turns into a slippery, muddy mess which makes the roads impassable. But it rains only during half the year. The rest of the year not a drop of rain falls. The vegetation of the Chaco can be seen as a symbol for the hard life there. The forest is thick with cactuses and prickly trees. They are armed with poisonous and razor sharp thorns.

Radio Pa’i puku                                   

In the middle of the Chaco, at kilometer 389 is a small community. Children go to school, the cows graze along the road and the laundry hangs to dry in the bright sun. In the middle is a tall radio mast. This is the community around the radio station Pa’i puku, which makes programs ‘in the heart of the Chaco’. Founded in 1997, the station aims at bettering the situation of the people in the Chaco. They offer information and education with a religious and idealistic background. They broadcast in the whole of the region, stretching from Boqueron, Villa Hayes to Alto Paraguay. They keep contact daily with estancia’s in the far corners of the region through short wave radio, for updates on the condition of the roads, the weather and also to pass on the personal messages to be read on the radio. 

The programming can be seen as a representation of the diversity of the Chaquenian civilization. The radio and what it serves for has everything to do the landscape and the people who live in it.

There are religious programs, programs for the indigenous people about their culture and heritage in their indigenous language and of course the daily program of the avisos, the messages from person to person.

As I have mentioned, the people who use the radio station are very diverse. Communication between parents and their children who are at boarding school in the Chaco, between employers and their employees at the estancias, between business partners closing a deal, between family members who live apart for work or other reasons. They are often messages of a practical nature – people making an appointment of when they will speak to each other or when they will arrive. But oftentimes the messages are more personal: from someone giving a party, someone who has become ill, to a child being born or someone who has died.

Structure                                   

My point of departure until now has been the radio station, as a sort of center of a web with lines going to the far reaches of the region. I hope to follow these lines into the wilderness, searching for the senders and receivers of the messages. A simple message may give way to a beautiful and touching story. I am looking for interesting characters who could give a glimpse of life in the Chaco and who possibly could symbolize the social relations of the region.

I am using this structure now, in the research phase of my project. I can imagine there are other, better forms of telling the stories of the people in the Chaco, which I hope to come to later in the process.

Important visual elements are the landscape and the enormous distances. De rough and armored trees and plants, the vast empty space, the endless dirt roads with hardly a curve or a bend. They hold the promise of telling the exceptional circumstances of life in the Chaco. The vegetation of the Chaco is exemplary for the life there, surviving the drought in hopes for a better future.

As the film is about a radio station, audio will also be an important narrative element. The birdsong of the waking world during sunrise, the hot silence during midday, but naturally also the voices and music of the radio broadcast into the air.

The emptiness and remoteness of the Chaco stands in contrast with life in the bustling city of Asuncion. The busses trailing with black smoke, the street vendors at busy crossings, the shiny air-conditioned shopping malls, the rare calm of the grounds of the country clubs, the lunch crowd at Lido Bar – these will hopefully serve as a meaningful backdrop for the contrast between the city and the countryside.   

balletje rolt

Ah, dat is echt het wonderlijke aan Paraguay. Niks gaat zoals gepland. Je referentiekader en vermogen om situaties in te schatten werken niet. Ze doen het gewoon niet... Ze vertalen niet naar onder de evenaar. En als je dat eenmaal accepteert dan wordt het leven een stuk gemakkelijker. Want alles komt uiteindelijk goed, of eigenlijk vele malen beter dan je had kunnen bedenken. Alleen totaal onverwachts en niet op de manier die je gepland had. Om een voorbeeld te geven:
We zijn gisteren naar Bar Lido gegaan om te filmen. We hadden de camera en geluidsapparatuur gecheckt, zijn speciaal met een taxi naar het centrum gegaan, hebben ons strategisch neergezet voor de beste mis-en-scène, lichtomstandigheden en kaders en vroegen permissie om te filmen aan de serveerster die ons nog herkende van eergisteren. En daar dreigde het fout te gaan. Ik had het een beetje onhandig gebracht, waardoor ik niet zeker wist of de mevrouw begreep dat we daar nu wilden filmen. Ze begon advies te geven - er zijn mensen die weten hoe je dat soort dingen moet aanpakken - en liep weer weg om bestellingen op te nemen aan de andere kant van de bar. Shit, net de verkeerde persoon gevraagd, dacht ik. Later kwam ze weer terug en vertelde dat haar dochter studeerde om actrice te worden. Ze begreep daarom wel een beetje van film en zo. We konden het beste een bekende cineast van Paraguay, Tana Shembori vragen om advies. Zij zou weten hoe je permissie moet vragen voor dat soort opnames. Ze gaf de naam en zei dat we haar bij het Theatro Municipal zouden vinden.
Zonder te hebben gefilmd gingen we dus met een nieuw doel op pad - op zoek naar Tana Shembori. We kwamen aan bij het Theatro Municipal en stonden voor gesloten deuren. Twee straatwerkers wezen naar de andere kant van het gebouw, waar we inderdaad een kleine ingang vonden, verstopt in de vouw van het gebouw. De gewapende bewakers bij de deur wisten niet wie we bedoelden, maar we werden toch naar de tweede verdieping geleid door een van hen. 'Zo.' En hij liep weer weg. We keken een beetje rond, op zoek naar een deur naar een kantoor of iets dergelijks, maar vonden niet meer dan een zaal waar balletles werd gegeven. Hmmm, dood spoor.
Op de trap naar beneden kwamen we een man tegen. Hij had een t-shirt aan met 'productie' op  de rug geschreven. We vroegen het hem maar: waar zouden we Tana Shembori kunnen vinden? 'Hier? Nee, die is niet hier.' Nee, dat dachten wij eigenlijk ook al.
We wilden alweer onverrichter zaken verder lopen, maar de man zei 'Wacht', en was al aan de lijn met iemand die haar nummer kon geven. Hij ging naar het productiehok en kwam terug met haar mobiele telefoonnummer. Tsja, zo makkelijk gaat dat hier.

We vertelden dit verhaal vervolgens aan een vriendin hier. 'Oh, Tana Shembori. Ik heb een vriend die haar heel goed kent. Wacht.' Er wordt gelijk gebeld en weer hebben we een telefoonnummer en een afspraak met iemand die connecties heeft in heel de (kleine) filmwereld van Paraguay. Ik had hem net aan de lijn en hij zei: 'Wat heb je nodig? Acteurs? Nee? Licht? Een producent? Zeg het maar en ik kan je helpen.'

We zijn ondertussen ook op zoek naar mooie lokale muziek die we eventueel voor de film kunnen gebruiken en hebben een vriendin gevraagd waar we live muziek kunnen luisteren. Ze kwam met een optreden voor die avond met mooie Paraguayaanse muziek, rond de poëzie van een bekende dichter. Dus 's avonds waren we weer met wat vrienden in het Theatro Municipal. Nu liep het weer anders dan gepland, want het concert dat wij wilden zien was helaas al de dag ervoor geweest. Hmmm. In plaats daarvan was een Argentijnse fluitist. Hmmm. We stonden nog wat voor de kassa te delibereren of we kaartjes zouden kopen, nu we er toch waren. Tijdens de discussie groetten onze vrienden een man en raakten we aan de praat. "Oh, en documentaire over de radio. Wat interessant. Ik heb een radiostation, Radio Libre, en mijn zoon is net terug uit Nederland, waar hij voor de radio in Hilversum werkte. Hij weet veel en kan jullie zeker verder helpen. Wacht." En weer krijgen we een telefoonnummer.
En passant schudden we nog de hand van de ex-president van Bolivia en als we hadden gewild hadden we denk ik ook zijn telefoonnummer kunnen krijgen.
Geen opnames, wel weer stappen verder met belangrijke contacten die ons verder kunnen helpen in ons onderzoek hoe een film in Paraguay te draaien.

Eerste plannetjes komen

We zijn nog in Asuncion tot maandag en we zijn hier om vooral wat productionele dingen te regelen: contacten aanhalen met oude vrienden, contacten maken met nieuwe mensen, de reis naar de Chaco regelen, zorgen dat Thomas' tas met geluidsapparatuur aankomt e.d.
Maar gisteren zijn we ook even de stad in geweest voor een kleine wandeling. We gingen met de bus, wat al een beleving op zich was - een vrolijke gekleurde rammelbak die zich dapper staande houdt in de jungle van het Asuncions verkeer. Hier geldt de recht van de sterkste.
Straatverkopers stappen in om koekjes, kaugom of cola te verkopen. Op een hoek van de straat stapte een man in die zijn vier voortanden miste en hij verkocht kleine filosofische pamfletten voor 75 cent. Hij praatte aan een stuk door en las citaten voor uit het boekje: "Op pagina 12 zegt Rousseau dat de mens is geboren vrij en overal is hij in kettingen. En op pagina 16..."Niemand lette op hem, desondanks ging hij onvermoeibaar door met het verkopen van wijsheid.
We hopen hem nog een keer tegen te komen!

We hebben een emapanada gegeten in Lido Bar, een restaurant dat in geen vijftig jaar is veranderd. Aan de ronde bar zit een mooie mix aan Paraguayanen die traditionele gerechten geserveerd krijgen door de dames in oranje unifomen.












Een mooie plek om eens een interview te doen. We hebben dan ook het idee opgevat om interviewtjes te doen met mensen in de stad - een mooie mix aan types en locaties - om de stad neer te zetten. In de bus, op de hoek van de straat bij de fruitverkopers, in de Lido Bar, bij de country club. De vraag zal zijn: wat vind je van de Chaco/wat weet je van de Chaco? Het is mijn ervaring namelijk dat mensen het vrij raar vinden als je ze vertelt dat je naar de Chaco gaat. Wat heb je daar helemaal te zoeken? Ik ben dus benieuwd naar hoe men in de stad  tegen die regio aankijkt? Welke 'mythen' heersen er over het gebied en in hoeverre zijn ze gegrond?

Reisverslag 1

Na een reis door een hele lange nacht zijn we goed aangekomen in Asuncion. Alleen Thomas' tas is een beetje vertraagd en is ergens onderweg achtergebleven in Amsterdam, Londen of Sao Paolo. Hopelijk komt 'ie vandaag aan.
We werden opgehaald door Peter, de Oostenrijkse eigenaar van de kleine guesthouse waar we verblijven. Hij is een van de buitenlanders die naar Paraguay is gekomen om zijn geluk te beproeven. Met zijn Duits accent komen de typisch Paraguayaanse gezegden "Tranquilo" (rustig aan) en "No hay problema" (er is geen probleem) er al heel natuurlijk eruit. Hij is echt een local geworden. Het huis is een vreemde mix van Alpenruitjes en torentjes en Zuid-Amerikaanse stucco met rode dakpannen. Heel knus.
Gisteravond ontmoetten we Mangacha, de oude vriendin van mijn vader, en ze nam ons mee voor een rondrit door de stad. Haar hele leven woont ze hier. Toen Thomas haar vroeg of ze de weg daarom ook heel goed kende, zei ze "ja, de weg naar de club, de supermarkt, de bridgeclub en de huizen van mijn kinderen". Maar we maakten een mooie toer langs de oude glorie in het centrum van de stad.
Om negen uur 's avonds zijn we als twee bejaarden gecrasht in ons Alpenkamertje.

Schets 1 (video)

Tijdens een reis in 2009 ben ik voor het eerst op bezoek geweest bij het radiostation Pa'i Puku. Hieronder is een beeldenschets om alvast een idee te krijgen van mijn filmplan rond het radiostation en de mensen in de Chaco die naar hun uitzendingen luisteren.

Researchplan

Het is negen jaar geleden dat ik voor het eerst in Paraguay kwam. Ik ging er op bezoek bij mijn vader, die daar woonde in verband met zijn werk.Toen hij met de vut ging, besloot hij in het land te blijven. Hij kocht grond in het afgelegen gebied Chaco om een boerderij – een estancia – te beginnen. Toen hij na anderhalf jaar overleed waren mijn broer en ik opeens onverwachte eigenaren van een groot stuk land in Paraguay en ongeveer duizend koeien. Tsja.

In dat eerste jaar reisde ik veel met mijn broer naar de estancia. In mijn vaders auto, met zijn muziek op de stereo, reden wij de schijnbaar rechte lijn die de Transchaco autoweg van de hoofdstad Asunción naar het noorden maakt.

In de buurt van de mennonietenkolonie Filadelfia ging de radio altijd aan, omdat we daar opeens weer een goed signaal kregen en we na 5 uur rijden mijn vaders cd-collectie al hadden uitgeput. Het waren Duitse schlagers die de ether vulden. Maar ik herinner mij een keer dat we Filadelfia binnenreden en er geen Duitstalige muziek te horen was. In plaats daarvan werden er berichtjes voorgelezen: “Juan Carlos Mendez, je schoenen zijn klaar en je kunt ze ophalen bij Zappateria Battista”; “Santi Alvarez, je vrouw ligt te bevallen in de medische post te Filadelfia”; “Maria Carmen Benitez viert haar vijftiende verjaardag op zondag, familie en vrienden zijn uitgenodigd”.

Ik wist niet wat ik hoorde. Bij navraag bleek dat elke dag berichten worden voorgelezen voor de mensen in de Chaco. Bij gebrek aan telefoonlijnen en mobiele zendmasten vormt de ether de enige communicatiemiddel. Persoonlijke berichten zoals de voorbeelden die ik hierboven heb genoemd. Maar ook zakelijke berichten, vaak in cryptische taal: “Dat waarover we gesproken hebben is in orde.” Berichten van persoon tot persoon worden publiekelijk uitgezonden in de hoop dat ze aankomen bij de juiste persoon. Iedereen in de Chaco luistert naar Radio Pa’i puku als ware het een feuilleton. Daar waar iedereen ver uit elkaar en relatief afgezonderd leeft, blijft men op de hoogte van het wel en wee van de Chequeños via de ether.

Over Paraguay                                               

De Paraguayanen vormen een kleine, hechte gemeenschap relatief afgezonderd van de rest van de wereld. Hun geschiedenis is een absurde aaneenschakeling van experimentele totalitaire regimes en twee bizarre oorlogen.

Een eiland omringd door land, zo noemde schrijver Roa Bastos Paraguay. Ingesloten door Argentinië, Brazilië en Bolivia ligt Paraguay in het midden van Zuid Amerika. Maar het vormt geen verbinding tussen deze landen. Als je er niet hoeft te zijn, dan kom je er ook niet. En niet veel mensen moeten er zijn. Paraguay is een uithoek in de wereld.

Het is een land dat vele malen groter is dan Nederland. De grote meerderheid van de slechts zes miljoen inwoners woont in en rondom de hoofdstad Asunción. Dat laat grote delen van het land praktisch leeg, met uitgestrekte gebieden waar bijna niemand woont.

Paraguay is een land met vele tegenstellingen. Het is nagenoeg failliet, terwijl het rijk aan natuurlijke grondstoffen is. Het is ontzettend vruchtbaar – de mangobomen groeien in de hoofdstad letterlijk midden op straat – terwijl de meeste producten die in de supermarkt liggen geïmporteerd zijn. Zo ook de mango’s. Er zijn weinig sociale voorzieningen, bestuurlijke inmenging is beperkt tot een minimum, de belastingen die betaald moeten worden zijn een schijntje, als ze al geïnd worden. Dit alles maakt het verschil tussen rijk en arm enorm. In de jaren ’90 leefde tweederde van de bevolking in armoede terwijl 75 procent van de grond is in bezit van slechts 10 procent van de bevolking.

Indianen hebben een bijzondere positie in de samenleving. Hun cultuur wordt zeer gewaardeerd. Zo is de indianentaal Guaraní de tweede officiële taal, die ook op de scholen wordt onderwezen. De nationale munteenheid draagt dezelfde naam. En toch leeft een groot deel van de indianenbevolking onder de armoedegrens, met nauwelijks toegang tot werk of onderwijs.

De Chaco                                                           

Het noorden van Paraguay, de Chaco geheten, is zeer dunbevolkt. In een regio dat ongeveer zestig procent van het grondgebied beslaat, woont drie procent van de bevolking. Er zijn een paar indianennederzettingen, een paar Mennonietenkolonies en heel veel veeboerderijen, estancia’s geheten. De focus van mijn film ligt op dit gebied.

Hoe noordelijker je komt, hoe verder weg je van de bewoonde wereld lijkt te zijn geraakt. Een gebruikelijke manier om plaatsbepaling aan te geven is om de afstand tot de stad te noemen: ‘Hij woont bij kilometer 346’, wat betekent dat hij langs de weg woont, 346 kilometer ten noorden van Asunción. De verharde weg houdt op na het Mennonietenstadje Filadelfia, zo ongeveer middenin de Chaco. De telefoonlijn houdt daar ook op.

De aarde is bleek, stoffig en keihard. Wanneer het regent verandert het in een glibberige modderpoel. De wegen worden onbegaanbaar. Maar het regent slechts de helft van het jaar. De begroeiing van de Chaco staat voor mij symbool voor het harde leven aldaar. Bomen zijn gewapend tot de tand met giftige doornen en vlijmscherpe stekels.

De infrastructuur is relatief heel goed in de departementen Villa Hayes en Boqueron. Niet te vergelijken met een stedelijk gebied, of willekeurig ruraal gebied in Europa. Maar toch is er sprake van hulpdiensten zoals ambulance en politie. Er zijn scholen waar leerlingen uit heel de regio geïnterneerd zijn. Ook aan het terrein van het radiostation is een school verbonden. Er zijn ook NGO’s die werkzaam zijn in het gebied met verschillende projecten voor bijvoorbeeld indianengemeenschappen of duurzame ontwikkeling. De mennonietennederzettingen Filadelfia en Loma Plata, beide georganiseerd met Duitse gründlichkeit, zijn goede uitvalsbases voor de regio.

In het gebied van Alto Paraguay is dat anders. De departementenhoofden zitten niet in de regio, maar in de hoofdstad en ze komen nauwelijks in de regio. Dit is het armste gebied van Paraguay, waarbij het de mensen nauwelijks lukt om te overleven. De inwoners zijn letterlijk aan hun lot overgelaten. Geen politie, geen ambulance, geen onderwijs, geen wegen. En geen hulp. Ook de NGO’s mijden het gebied, omdat de infrastructuur te slecht is.

Hoe dichterbij de grens met Brazilië, hoe hoger de criminaliteit, daar het gebied een vrijplaats is voor smokkelaars – contrabandistas. Hoe dichterbij de grens met Brazilië, hoe groter ook de invloed van Brazilië, daar er nauwelijks invloed is vanuit Asunción. De voertaal is Portugees en betaald wordt in Braziliaanse reales. 

Radio Pa’i puku                                   

In het midden van de Chaco, bij kilometer 389 is een kleine gemeenschap. Kinderen gaan er naar school, de koeien grazen in de weide, de was hangt er te drogen in de felle zon. En middenin is een torenhoge zendmast. Dit is de gemeenschap rond Radio Pa’i puku, dat een programmering maakt ‘in het hart van de Chaco’. Opgezet in 1997 heeft het als doelstelling om de bevolking van de Chaco bij te staan met educatie en informatie. Het een radiostation met een religieuze achtergrond en een sterk idealistische inslag.

In mei 2009 ben ik voor het eerst bij het radiostation geweest voor een eerste kennismaking. Het uitzendgebied strekt uit over de gehele Chaco, departementen Boqueron, Alto Paraguay en Villa Hayes. Dagelijks heeft de radio contact met estancia’s door het hele gebied heen via de korte golf radio. Zij vertellen over het weer, de toestand van de weg en geven ook berichten door die later op de radio worden voorgelezen.

De programmering kan gezien worden als een weerslag van de Chaqueense samenleving, met eenzelfde diversiteit. De radio, waartoe het dient en wat het is, heeft alles te maken met het landschap en de mensen die er wonen.

• Hablemos de Biblia (laten we praten over de bijbel) van pastoor Derlis Benítez getuigt van de zendingsdrang van missionarissen om het christelijke geloof te verspreiden onder voornamelijk de indianen.

• Mundo Indígina is een van de programma’s die speciaal is voor de indianen, die gaat over hun cultuur en is gesproken in hun taal.

• De Duitse schlagers die gedraaid worden wijzen naar een sterk verlangen naar het Heimat, dat te voelen is onder de mennonietenkolonisten.

• En dagelijks om 12 uur leest Esperanza Marecos de avisos voor – de berichten van persoon tot persoon.

De mensen die gebruik maken van het programma van de avisos zijn zoals gezegd heel divers. Communicatie tussen ouders en kinderen die op een van de internaten in de Chaco zitten, tussen werkgevers en werknemers op de estancia’s, tussen familieleden die voor werk en/of andere redenen ver uit elkaar wonen, tussen zakenpartners die via de radio een deal sluiten. Vaak zijn de berichten praktisch van aard. Mensen maken afspraken over wanneer ze afreizen of wanneer ze met elkaar in contact kunnen komen via welke kortegolf frequentie. Maar vaak zijn de berichten ook heel persoonlijk van aard: dat iemand een feestje geeft, dat iemand ziek is, dat er een kind geboren is of iemand overleden is.

Structuur

Mijn uitgangpunt tot nu toe is telkens het radiostation geweest, als een soort kern van een web, waarvandaan lijnen tot in de wijde omtrek gaan. Ik hoop die lijnen te volgen, de rimboe in, op zoek naar de zenders en ontvangers van de berichten. Achter een simpel bericht kan een prachtig ontroerend verhaal schuilgaan. Deze structuur geldt nu als aanpak van mijn researchfase, omdat ik begin bij het bekende (station) op zoek naar het onbekende (de mensen waar het uiteindelijk om zal gaan). Ik ben op zoek naar interessante personages die ons een blik kunnen geven op het leven in de Chaco en die eventueel symbool kunnen staan voor de maatschappelijke verhoudingen aldaar.

Uiteindelijk zijn er andere, mogelijk betere, structuren denkbaar. Het beste lijkt mij om te proberen een ‘achteraf’ te vermijden door op zoek te gaan naar verhalen die zich nú afspelen. Maar we zullen eerst in de researchfase op zoek moeten gaan naar mooie verhalen die er zijn geweest, denk ik, om überhaupt een beeld te krijgen van hoe het werkt met de berichten, welke berichten mooie verhalen beloven en wat voor soort personages er zijn. Ik denk dat het een noodzakelijke voorbereiding is om de goede mogelijkheden te kunnen herkennen op het moment dat ze zich aandienen.

Belangrijke beeldende elementen zijn in ieder geval het landschap en de afstanden. De ruwe, geharnaste bomen en planten, de uitgestrekte vlakke ruimte, de eindeloze zandwegen met nauwelijks een bocht of een afslag. Ze hebben de mogelijkheid in zich om op een beeldende manier te vertellen van de bijzondere omstandigheden van een leven in de Chaco. De begroeiing in de Chaco is exemplarisch voor het leven daar – hard, stug en stekelig. Deze overleeft de droogte door volharding en hoop op betere tijden.

Daar de film over radio gaat zal audio ook een belangrijk element zijn. Het tsjirpende geluid van de wakende wereld bij zonsopgang, de zinderende stilte rond het middaguur en natuurlijk ook de stemmen en muziek die uit de radio komen.